Quan niệm về số mệnh của các triết gia Trung Hoa

Có lẽ do ảnh hưởng của tư tưởng số mệnh từ Trung Hoa mà nhiều người Việt Nam cũng tin là số mệnh là cái đã được tiền định trước. Thiên cơ và tương lai của một đời người là những bí ẩn mà con người không thể biết trước được, có những biến cố bất ngờ bước ngoặc bất ngờ xảy ra ngoài mọi dự liệu, ngoài khả năng chủ động của con người, và đó chính là cơ sở đã thuyết số mệnh tồn tại và bám rễ.
Thuyết số mệnh ra đời từ xa xưa, trước công nguyên ở Trung Hoa cổ đại, khi mà mọi khoa học tự nhiên và xã hội còn rất là sơ khai, ngay cả những hiện tượng vật lý đơn giản còn chưa ai giải thích được. Nói như vậy để thấy rõ ít nhiều tính chất đơn giản và ngây thơ của thuyết số mệnh. Mặc dù thuyết này đã tồn tại trong lịch sử tư tưởng Trung Hoa hàng nghìn năm, nhưng ở mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn, các triết gia Trung Hoa đã có những quan niệm rất khác nhau về số mệnh. Dòng tư tưởng bi quan nhất về thuyết số mệnh có lẽ thuộc về hai triết gia Trang Tử và Vương Sung. Trang Tử sinh năm 360 mất năm 280 đời nhà Chu cho rằng, con người quá nhỏ bé trong sự vô cùng của vũ trụ, nó phải phụ thuộc vào trời đất chứ không độc lập, không thể làm chủ đời mình. Vương Sung đời nhà Hán sinh năm 27 mất năm 107 thì cho rằng khi mới sinh ra mỗi người đã bẩm thụ một tính chất đặc biệt và vận mệnh của họ đã được định trước rồi. Ông cho may rủi, lụy hại, sang hèn, giàu nghèo đều do mạng cả. Vận nước thịnh suy ông cũng cho là do mạng nước, con người không cải đổi được. Đời mà thịnh trị không phải do công của hiền thành, đời mà suy loạn không phải là do vô đạo. Hai triết gia nổi tiếng khác là Khổng Tử và Mạnh Tử cũng cho rằng có mạng trời, được hiểu như luật tự nhiên của hóa công, là cái lẽ vô hình, linh điệu của trời đất mà con người có khi hiểu, có khi không. Nhưng Khổng Tử không xem đó như định mệnh, vì thiên mạng có thể biết được, còn thành bại không thể biết được. Tuy là có mạng nhưng hai ngài vẫn chú trọng đến sự chủ động của con người, khuyên người đời hãy làm cho hết sức mình rồi thành bại ra sao mới biết được mạng trời, tận nhân lực, tri thiên mạng. Sau này có ba triết gia khác là Trương Hoành Cừ sinh năm 1020 mất năm 1077, Trình Hạo sinh năm 1032 mất năm 1085, và Trình Di sinh năm 1033 mất năm 1107 đời nhà Tống của cùng tư tưởng với Khổng Mạnh, họ cho rằng con người phải cư xử theo nghĩa, nếu gặp điều dữ cũng phải tận lực hành đạo nếu không thành mới nói là số mạng. Tư tưởng này phù hợp với Kant, nhà triết học cổ phương Tây. Nghĩa vụ cứ làm số kiếp cứ mặc. Tuân Tử và Mặc Tử là hai nhà tư tưởng cương liệt và lạc quan nhất trước thuyết số mệnh. Mặc Tử sinh năm 408 mất năm 397 đời nhà Chu, phủ nhận số mạng, ông cho rằng họa phúc của con người là kết quả của hành động chứ không phải là do số mạng. Khổng Mạnh thì khuyên rằng con người hãy cố gắng hết sức, việc không thành mới bảo tại mạng, nhưng Mặc Tử thì kiên quyết hơn việc không thành là do sức chưa đủ chứ không phải tại mạng. Tuân Tử sinh năm 330 mất năm 227 thời Chiến Quốc thì cho rằng, không cần lưu tâm đến thiên mạng không những vì nó không thể hiểu được, không thể biết trước, mà còn vì thiên mạng không liên quan gì tới con người và con người có thể thắng số. Nếu ta siêng thì trời không thể làm cho ta nghèo được, nếu ta lười thì trời cũng không giúp ta giàu được. Con người có thể chuyển bại thành thắng, mạng tuy có nhưng không phải là cái bất khả kháng. Đây là một lập trường hết sức lạc quan, đầy hùng tâm và dũng khí. Trần Đoàn thời nhà Tống người sáng lập ra thuyết tử vi, cho rằng con người sinh ra ai cũng có trước một số phận thể hiện trên lá số tử vi. Nhưng ông cũng không cho rằng đó là sự xếp đặt cố định không thể cưỡng lại, mà đó chỉ là một khả năng hay một khuynh hướng. Nếu tin vào định mệnh tuyệt đối con người sẽ chối bỏ hết tự do, buông xuôi mặc cho thời cuộc đưa đẩy. Mà thực ra trong những hoàn cảnh bình thường hơn, thuận lợi hơn, cá nhân vẫn có tự do lựa chọn cách xử thế, có thể lựa chọn một hướng đi có lợi dựa vào nghị lực và trí tuệ của mình. Tự do của con người chỉ bị giới hạn trong những hoàn cảnh quá khó khăn mà thôi. Phương châm của tử vi là biết số cải số, biết mình để sửa mình, biết người để sửa người. Tử vi, cho rằng những ai ý muốn có quyết tâm, nỗ lực có ý chí mạnh mẽ và lâu bền đều có thể cải sửa được số mệnh. Xưa nay trường hợp đã năng thắng số, nhân định thắng thiên không phải là hiếm. Ai mất niềm tin không còn hy vọng tất sẽ mất ý định sửa chữa và sẽ bỏ cuộc, phó mặc cho số phận Tử vi khuyên người ta phải biết dấn thân tự tạo, tiến thân cùng với tu thân. Xem ra ở thế kỷ 20 này, nhiều người hiện đại, kể cả thanh niên còn duy tâm mê tín và tin vào số mạng hơn cả các bậc tiền bối sống cách đây 2 nghìn năm. Đó là chưa kể các cụ muốn trách thế hệ hậu bối có nhiều người còn hiểu sai tư tưởng của họ nữa.
Phương Dung- Trí Thức Trẻ – số 19 – tháng 1 – 1997.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *