Giao lưu văn hóa và phát triển khoa học công nghệ – Phần 1

Trong buổi lễ đón nhận giải thưởng lớn về văn hóa – ngôn ngữ của Viện hàn lâm Pháp, học giả Việt Nam Nguyễn Khắc Việt đã nói: “Ngày nay sự nhào trộn ở cấp hành tinh đang làm đa dạng sự tiếp xúc giữa những con người của bốn biển thông qua những sản phẩm, những quan hệ buôn bán và kỹ năng công nghệ. Nhưng thực ra những cái đó không đủ tạo ra một kỷ nguyên thông hiểu, đồng cảm giữa các quốc gia và dân tộc. Xây dựng nền móng lâu dài cho kỷ nguyên này chỉ có thể dựa vào sự thâm nhập văn hóa xác thực. Nhìn bề ngoài trao đổi văn hóa thường không nặng cân như đầu tư kinh tế, nhưng những cái tưởng nhẹ như lông hồng vẫn có vai trò rất lâu bền…”.
Các nhà xã hội học ngày càng thấy rõ ràng: Văn hóa như một sự siêu thăng của tự nhiên, là phần đương nhiên nhất của cái thế giới do con người tạo ra. Theo định nghĩa của tổ chức Unesco văn hóa bao trùm hầu hết các hoạt động của con người. Văn hóa đồng nghĩa với sáng tạo và gồm những gì để phân biệt giữa các dân tộc, từ sản phẩm công nghệ tinh vi, đến phong tục tập quán, tín ngưỡng, lối sống… Mỗi nền văn hóa của từng dân tộc phải có đặc tính riêng, có dấu ấn riêng trong lịch sử văn minh nhân loại, nhằm tự nhận ra mình trên quỹ đạo phát triển của con người. Văn hóa cần có sự giao lưu. Một nền văn hóa đóng kín, thuần nhất, cũng phi lý như một chuỗi hôn lễ cùng dòng tộc sẽ dẫn đến thoái chủng. Một thước đo tính độc đáo của nền văn minh chính là khả năng hấp thụ những ảnh hưởng bên ngoài một cách sáng tạo. Người ta thấy rằng chính những yếu tố phi văn hóa sẽ phá hoại các truyền thống mạnh nhất. Nền văn minh trí tuệ sẽ gắn văn hóa giữa cái đẹp và cái có ích. Công nghệ và nghệ thuật vừa có ích, vừa đẹp. Ngoài ra khi vai trò cá nhân phát triển cao, giao tiếp trí tuệ càng nhiều thì con người càng cảm thấy cô đơn nếu không thỏa mãn được nhu cầu tìm về cộng đồng, niềm ao ước đến với nghệ thuật càng da diết. Về khía cạnh giao lưu văn hóa liên quan đến phát triển khoa học và công nghệ con người dần dần hiểu rằng sức mạnh của Khoa học và công nghệ là để phục vụ đời sống chứ không phải làm nghèo nàn và hủy diệt nó. Vì vậy việc tái xuất những giá trị tinh thần và những niềm hy vọng lớn lao, vĩnh cửu là tất yếu, chúng sánh vai cùng với nguồn hạnh phúc của đời thường do công nghệ và nghệ thuật đem lại. Ham mê sáng tạo Khoa học và công nghệ năng động trong kinh doanh, con người vẫn muốn trong kinh doanh, con người vẫn muốn đón nhận niềm triết lý nhân ái, mềm mại của phật giáo, tính thực dụng của Khổng giáo và cả khả năng mơ màng, siêu thoát của Thiền…
Khoa học và công nghệ trong dòng chảy văn hóa truyền thống
Muốn phát triển khoa học và công nghệ một cách hiệu quả, con người cần giữ gìn, thừa kế có chắt lọc những giá trị văn hóa truyền thống. Đó là những giá trị vĩnh hằng ăn sâu vào tiềm thức cộng đồng, dân tộc đôi khi chỉ mang ý nghĩa tượng trưng. Chẳng hạn niềm sùng kính đối với tổ tiên thiêng liêng dẫn tới sự tôn thờ rừng đầu nguồn, và như vậy có lợi ích bảo vệ môi trường, chống lũ lụt. Việc duy trì ngai vua ở nhiều nước hiện nay như một biểu hiện của một giá trị văn hóa cổ truyền lành mạnh. Tuy nhiên bên cạnh nền văn hóa truyền thống, để phát triển khoa học và công nghệ phải sử dụng được những gì nhân loại đã sáng tạo ra nhằm bổ sung cho những thiếu hụt của dân tộc. Đối với các nước đang phát triển ở châu Á như Việt Nam, đó là sản phẩm của một nền “Văn hóa kinh doanh”, nền văn hóa công nghệ để tiếp thu được những thành tựu công nghệ cùng phong cách tư duy năng động, sáng tạo của phương Tây. Đây là một kết quả chủ yếu của giao lưu văn hóa trong Khoa học và công nghệ. Tuy nhiên, các dân tộc cũng thấu hiểu rằng, mọi kế hoạch phát triển khoa học và công nghệ, nếu không dựa trên nền tảng bản sắc văn hóa thì sẽ xuất hiện khả năng mất thăng bằng và giảm sút rất nhiều hiệu quả mong muốn, vì chúng mang tính ngoại lai, không quan tâm đến sự tham gia của cộng đồng, đến truyền thống, đến sự hoàn thiện của dân tộc. Bản sắc của mỗi nền văn hóa dân tộc được đúc kết từ những cái đẹp, cái tốt, cái đúng của hàng trăm thế hệ nối tiếp nhau trong lịch sử. Bản sắc văn hóa dân tộc là một Chứng minh thư riêng của từng dân tộc và còn được khẳng định qua thử thách của thời gian.
GS. Đặng Ngọc Dinh – Trí Thức Trẻ – số 8 – tháng 2 – 1996.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *